Wat is een socratisch gesprek? Een socratisch gesprek: waarom? Een dialoog Vereniging Filosofische Praktijk [VFP] Geplande socratische gesprekken Filosofisch Café Arnhem Literatuur & informatie ► Leesgroep Plato Wat is een socratisch gesprek? De Griekse filosoof Socrates [470-399 v. Chr.] was van mening dat in ieder mens wijsheid schuilt. Alleen moet die wijsheid naar boven gehaald worden. Socrates deed dat door op straat met zijn medeburgers in gesprek te gaan en ze vragen te stellen over kwesties die dan ter sprake kwamen. Hij liet zich niet met een kluitje in het riet sturen en vroeg stevig door. Het zal duidelijk zijn dat hij zijn gesprekspartners dikwijls in verwarring achterliet. En dat was juist de bedoeling van Socrates: nadenken over de principes, gewoonten en vooronderstellingen waarop ons gedrag is gebaseerd. Uitgangsvraag Begin vorige eeuw is in Duitsland de socratische methode nieuw leven ingeblazen. Maar nu als groepsgesprek. Eigenlijk verloopt het socratisch gesprek nu niet anders dan in het Athene van Socrates. We spreken af over welke kwestie we het gaan hebben – bijvoorbeeld over autonomie van patiënten - en formuleren een uitgangsvraag – bijvoorbeeld: moet ik de autonomie van een patiënt altijd respecteren? Deze uitgangsvraag blijft de rode draad in het gesprek. Waargebeurd voorbeeld Om te voorkomen dat het gesprek te abstract wordt [afstandelijk, onpersoonlijk, hypothetisch], wordt een voorbeeld van een van de gespreksdeelnemers gekozen dat aansluit bij de uitgangsvraag. Het gesprek gaat dus over een concrete gebeurtenis die voor de andere deelnemers herkenbaar is en waarin ze zich kunnen inleven. Samen nadenken Om zich de kwestie eigen te maken en een oordeel over de gebeurtenis te kunnen geven, vragen de deelnemers de casusgever alle mogelijk details. De praktijk leert dat de casusgever door al dat vragen nieuwe aspecten aan de kwestie ontdekt en genuanceerder over zijn/haar handelen gaat denken. Dit betekent niet dat de andere gespreksdeelnemers buiten schot blijven. Ook van hen wordt verwacht dat ze hun op- en aanmerkingen met argumenten onderbouwen en hun oordeel ter discussie durven te stellen: wat zou u in dat geval gedaan hebben en waarom zou u zo gehandeld hebben? Zo denkt iedereen mee: het socratisch gesprek is gezamenlijk over een kwestie nadenken. De uitgangsvraag blijft, zoals eerder opgemerkt, de leidraad van het gesprek. Een dialoog Het gesprek is een dialoog en geen debat of discussie waarin de deelnemers proberen hun gelijk te halen of elkaar proberen te overtuigen. In een dialoog luisteren we naar elkaar, vragen door en onderzoeken zo samen een bepaalde kwestie. Daarbij zijn we bereid onze opvattingen op te schorten - een belangrijk aspect van het socratisch gesprek. De dialoog is een uitstekende methode van collectief leren. Naar boven Voor wie? Het socratisch gesprek is een vorm van praktische filosofie waarvoor geen filosofische achtergrond of opleiding vereist is. De gespreksdeelnemers beroepen zich niet op filosofen, autoriteiten of onderzoek, maar spreken vanuit eigen ervaring en brengen hun eigen opvattingen onder woorden. Zo kan iedereen aan het gesprek deelnemen. In het socratisch gesprek wordt nagedacht. Het is geen vorm van psychotherapie: gevoelens spelen natuurlijk een rol, maar ze zijn geen argument in het gesprek. Een socratisch gesprek: waarom? Onderzoek Het socratisch gesprek is een mogelijkheid om een gebeurtenis samen op voet van gelijkheid te onderzoeken, aan de hand van een concreet voorval. Inzicht Het socratisch gesprek geeft meer inzicht in de onderzochte kwestie, omdat we bereid zijn onze ideeën met die van anderen te confronteren - om bij het voorbeeld over autonomie van patiënten aan te sluiten: is mijn idee van autonomie wel de juiste? Het socratisch gesprek is ook een uitstekende methode voor intercollegiale intervisie. Dialoog In het socratisch gesprek voeren de deelnemers een dialoog. Een dialoog is een goede methode om dieper op een kwestie uit de praktijk in te gaan. We streven naar consensus. Soms wordt het gesprek afgesloten met afspraken of acties. Houding Een dialooghouding is ook buiten het socratisch gesprek nuttig, bijvoorbeeld in werkoverleg of vergaderingen. Mét elkaar praten levert meestal meer op dan tégen elkaar praten. Naar boven Voorbeelden socratisch gesprek ● Socratisch gesprek in de banksector, ● Kristof van Rossem: 'Socratisch filosoferen met jongeren' ● D. Bauduin, in: H. Manschot e.a. 'In gesprek over goede zorg' ● Kristof van Rossem 'De socratische methode achter de tralies' ● Elsevier: 'Superieur doordrammen' ● Paul Troost: Een nieuw begin ► 'In het socratisch gesprek wordt niet gezweefd', aldus Paul Troost in de Kamerkrant nr. 5 2009 pag.7 Facilitator van gesprekken en bestuurslid VFP Ik volgde een opleiding tot socratisch gespreksleider [Boltentraining] en organiseer en begeleid socratische gesprekken, voor groepen op basis van open inschrijving en voor bedrijven en organisaties die een bepaalde kwestie willen uitdiepen. Ik ben bestuurslid van de Vereniging voor Filosofische Praktijk [VFP] Naar boven Geplande socratische gesprekken Volksuniversiteit Doetinchem, cyclus van vier socratische gesprekken. Inschrijven 12 april om 19:30 uur: Openbare bibliotheek Arnhem, over 'de ziel', het thema van de Maand van de filosofie. Lees ook Nacht van de filosofie De ziel is al meer dan tweeënhalve eeuw onderwerp van gesprek. Onder theologen, filosofen. wetenschappers en kunstenaars. Geen van hen heeft er vat op weten te krijgen, want waar zetelt de ziel? In het menselijk lichaam is er geen spoor van gevonden. Is het een luchtkasteel voor wie zich niet verzoenen kan met zijn sterfelijkheid of is het domweg een metafoor voor gedrevenheid of enthousiasme? In een penitentiaire inrichting [2e keer, 26 mei] Najaar 2012: 'Leid ik een goed leven?', ISVW Leusden Koken & filosoferen, een aangename combinatie van hoofd, hart & buik, ISVW Leusden Gespreksleider Humanistisch Verbond Eerdere gesprekken Naar boven ► Reactie deelnemer ◄ 'We merkten dat het socratisch gesprek voor de groepsvorming - waar sta je, wat vind je, wie is wie - een verdiepend effect heeft gehad. Daarnaast heeft het gesprek onze geesten weer wat aangescherpt. Je staat stil bij je persoonlijke doelstelling in de waan van alle dag.' [Lianne Duiven, fractievoorzitter GroenLinks gemeente Lingewaard] Naar boven Filosofisch café Arnhem Elke derde dinsdag van de maand, 19:30-22:00 uur, gratis entree. Gespreksleiders: Dick Kleinlugtenbelt en Paul Troost. Organisatie en aanmelden nieuwsbrief Boekhandel Ongerijmd Locatie: café-brasserie Dudok, Koningstraat 40 Arnhem ► 21 februari: 'De middelmatigheid zat' ◄ Inspiratiebron is het boek van Joep Dohmen 'Brieven aan een middelmatige man' Dohmen schreef zijn boek naar aanleiding van een brief in de Volkskrant. Daarin constateert een man van vijftig dat hij zijn kansen niet heeft benut, maar dat hij zijn middelmatigheid nu accepteert. Dat laatste kun je betwijfelen, want waarom zet hij zich dan met die brief voor Jan en alleman te kijk? Neemt hij toch geen genoegen met zijn ordinairheid en wil hij een discussie aanzwengelen? Net als Dohmen neemt het Filosofisch Café die uitdaging aan en gaat met u in debat. Bent u een middelmatig mens, heft u liever de middelvinger dan uw gemoed? 20 maart: Over het vwo-eindexamenthema 'Vrije wil' 17 april: 'De ziel', thema van de Maand van de filosofie [diner pensant] 15 mei: 'Du mußt dein Leben ändern', naar het boek van Peter Sloterdijk Eerdere gesprekken Naar boven Literatuur ● 'Op zoek naar Socrates', 4 hoorcolleges van Home Academy ● Hans Bolten Het socratisch gesprek als instrument van teamreflectie ● Kristof van Rossem: 'Wat is een socratisch gesprek?' ● Jos Delnoij en Wieger van Dalen [red.]. Het socratisch gesprek ● Jos Kessels [red.]. Leonard Nelson, De socratische methode ● Hans Bolten en Kristof van Rossem: 'Zo gezegd, zo gedaan, trainen in integriteit' ● Wikipedia De socratische methode ● Tijdschrift Filosofie & Praktijk Naar boven